Inhoudsopgave
Wat is een risicobeoordeling
Een risicobeoordeling is een gestructureerde methode waarmee u alle mogelijke gevaren van een product systematisch in kaart brengt. U analyseert de risico’s die kunnen ontstaan bij het gebruik, onderhoud of de montage van een machine, apparaat of installatie. Op basis van deze analyse bepaalt u welke maatregelen nodig zijn om de risico’s tot een aanvaardbaar niveau te beperken. Risicobeoordeling vormt daarmee de basis voor veilige producten, correcte handleidingen en een verantwoord productieproces.
Waarom is een risicobeoordeling noodzakelijk
De veiligheid van gebruikers staat altijd centraal. Europese richtlijnen, zoals de Machinerichtlijn (2006/42/EG), verplichten fabrikanten tot het uitvoeren van een risicobeoordeling. Zonder een gedegen risicobeoordeling loopt u niet alleen het risico op ongelukken, maar ook op juridische aansprakelijkheid, terugroepacties of imagoschade.
Voordelen van een risicobeoordeling:
- U borgt de veiligheid van de eindgebruiker
- U voldoet aan de wettelijke eisen
- U voorkomt hoge kosten door aanpassingen achteraf
- U verkleint het risico op claims en aansprakelijkheid
- U verbetert de kwaliteit en reputatie van uw product
Een goede risicobeoordeling leidt tot duidelijke, heldere instructies voor de gebruiker. Hierdoor ontstaat een product dat niet alleen veilig, maar ook gebruiksvriendelijk is.
Europese normen en risicobeoordeling
Europese richtlijnen stellen veiligheid als eis, maar geven niet altijd aan hoe u deze veiligheid precies bereikt. Normen bieden daarentegen praktische handvatten en werken de wettelijke eisen concreet uit. Geharmoniseerde Europese normen, zoals EN-ISO 12100, beschrijven het algemene proces en de aandachtspunten voor het uitvoeren van een risicobeoordeling.
Normen worden onderverdeeld in drie typen:
- Type A-normen: Deze bevatten fundamentele veiligheidsprincipes en bieden een algemene methodiek voor risicobeoordeling en risicoreductie. EN-ISO 12100 is het belangrijkste voorbeeld van een type A-norm.
- Type B-normen: Deze zijn gericht op algemene veiligheidsaspecten of beschermingsmiddelen die van toepassing kunnen zijn op verschillende soorten machines. Binnen type B-normen wordt onderscheid gemaakt tussen:
- B1-normen: Algemene veiligheidsaspecten, zoals veilige afstanden en ergonomie.
- B2-normen: Specifieke beschermingsmiddelen, zoals noodstopinrichtingen of afschermingen.
- Type C-normen: Deze normen bevatten specifieke veiligheidseisen voor bepaalde groepen machines. Hierin worden de gevaren, risicoreductiemaatregelen en gebruiksinstructies toegespitst op een specifieke machinecategorie.
Deze indeling helpt u om voor elk product of elke machine de juiste gevaren te identificeren en passende maatregelen te treffen. In type C-normen vindt u vaak, maar niet altijd, tabellen of overzichten van gevaren en bijbehorende beschermingsmaatregelen. Soms worden deze ook als tekst beschreven. Zo krijgt u als fabrikant of ontwerper concrete handvatten om de risicobeoordeling effectief en conform de regelgeving uit te voeren.
Voorbeeld: risicobeoordeling bij een heggenschaar
In de C-norm voor elektrische heggenscharen (EN ISO 10517) vindt u een lijst van relevante gevaren, zoals mechanische, elektrische en thermische risico’s. Voor elk gevaar staat aangegeven welke maatregel wordt aanbevolen, bijvoorbeeld het gebruik van tweehandenbediening om snijwonden te voorkomen. Daarnaast stelt de norm eisen aan de gebruikershandleiding, zoals duidelijke instructies en waarschuwingen. Zo ontstaat een directe koppeling tussen de risicobeoordeling en de praktische veiligheidsinstructies.
Het proces van een risicobeoordeling
Het uitvoeren van een risicobeoordeling gebeurt volgens een vaste systematiek. Deze aanpak zorgt ervoor dat u geen stappen overslaat en dat u alle relevante gevaren meeneemt.
Stappenplan risicobeoordeling
| Stap | Activiteit | Actie |
| 1 | Identificatie van gevaren | Breng alle mogelijke gevaren in kaart: mechanisch, elektrisch, thermisch, lawaai, straling, gevaarlijke stoffen, ergonomie, omgeving en combinaties daarvan.Raadpleeg relevante normen om geen gevaren te missen. |
| 2 | Risicoanalyse | Bepaal per gevaar het risico. Dit gebeurt meestal met een risicograaf, waarbij u kijkt naar de kans op een incident, de ernst van het letsel en de blootstelling aan het gevaar. |
| 3 | Risico-evaluatie | Beoordeel of de risico’s acceptabel zijn. Zo niet, dan zijn extra maatregelen noodzakelijk. |
| 4 | Risicoreductie | Neem maatregelen in deze volgorde:Veilig ontwerp: elimineer gevaren waar mogelijk via het ontwerp.Beschermingsmaatregelen: scherm gevaren af of pas beveiligingen toe.Instructies en waarschuwingen: informeer de gebruiker over restrisico’s die niet kunnen worden geëlimineerd. |
| 5 | Documentatie en controle | Leg het hele proces vast en controleer of alle risico’s voldoende zijn gereduceerd. |
Iteratief karakter van risicobeoordeling
Risicobeoordeling is geen eenmalige handeling, maar een continu proces. Elk ontwerpwijziging of nieuwe toepassing kan nieuwe risico’s introduceren. Blijf daarom kritisch kijken naar het volledige proces en werk uw risicobeoordeling regelmatig bij.
Effectieve veiligheidsinstructies
Niet alle risico’s kunnen volledig worden uitgesloten. Overgebleven restrisico’s moeten helder en ondubbelzinnig worden opgenomen in de handleiding. Deze instructies maken onderdeel uit van de risicobeoordeling en zijn essentieel voor veilig gebruik.
Goede veiligheidsinstructies voldoen aan de volgende criteria:
- Duidelijk gestructureerd: gebruik puntsgewijze stappen en een logische volgorde
- Concrete instructies: beschrijf exact wat de gebruiker moet doen, welk resultaat wordt verwacht en hoe de status te controleren is
- Gebiedende wijs: spreek de gebruiker direct aan en wees eenduidig (‘Draag altijd veiligheidshandschoenen’)
- Waarschuwingen en signaalwoorden: gebruik signaalwoorden zoals ‘Let op’, ‘Waarschuwing’, ‘Gevaar’ waar nodig, op het juiste moment in de procedure
Opschriften en waarschuwingssymbolen
Naast handleidingen zijn opschriften en pictogrammen op het product belangrijk. Zij trekken direct de aandacht van de gebruiker en geven in één oogopslag kritische informatie.
Er worden twee categorieën opschriften onderscheiden:
- Bedieningsvoorschriften: Geven aan hoe een machine correct wordt bediend, bijvoorbeeld het symbool voor aan/uit.
- Waarschuwingsborden: Attenderen op specifieke gevaren, zoals bewegende delen of elektrische spanning.
Alle gebruikte symbolen moeten duidelijk worden uitgelegd in de handleiding. In specifieke gevallen worden de symbolen van een waarschuwingstekst voorzien. Deze waarschuwingsteksten bevatten de volgende informatie:
- De aard van het gevaar
- Het mogelijke letsel
- De manier waarop het letsel voorkomen kan worden
Hierdoor ontstaat een samenhangend geheel van visuele en tekstuele veiligheidsinformatie.
Risicobeoordeling en de rol van de fabrikant
De fabrikant of ontwerper is verantwoordelijk voor het uitvoeren van de risicobeoordeling. Dit gebeurt idealiter al tijdens de ontwerpfase. Stel de grenzen van het product vast:
- Gebruiksgrenzen: Wat is bedoeld en niet bedoeld gebruik?
- Ruimtelijke grenzen: Wat zijn de uiterste standen en geometrische eisen?
- Tijdsgrenzen: Wat is de verwachte levensduur en welke onderdelen zijn slijtagegevoelig?
Neem deze grenzen expliciet op in de risicobeoordeling en in de handleiding. Hiermee voorkomt u dat gebruikers het product buiten de bedoelde context gebruiken.
Risicobeoordeling in de praktijk
Een risicobeoordeling is in de praktijk een teamproces. Betrek ontwerpers, technici, veiligheidsexperts en gebruikers bij het identificeren van risico’s. Gebruik checklists en risicografen (zie hieronder) als hulpmiddel. Werk alle bevindingen gestructureerd uit en leg ze vast in een rapport.
Wat doet een risicograaf
Een risicograaf combineert verschillende factoren om het risiconiveau te bepalen, zoals:
- De ernst van het mogelijk letsel (bijvoorbeeld licht letsel, ernstig letsel of dodelijk ongeval)
- De blootstellingsfrequentie (hoe vaak iemand wordt blootgesteld aan het gevaar)
- De kans op het ontstaan van een gevaarlijke gebeurtenis
- De mogelijkheid tot het vermijden van het gevaar (kan een gebruiker nog tijdig reageren of niet?)
Door deze factoren samen te brengen in een schema of diagram, ontstaat een visuele weergave waarmee u het risiconiveau kunt classificeren, bijvoorbeeld als laag, gemiddeld of hoog.
Veelgemaakte fouten
- Alleen restrisico’s beschrijven, zonder ze eerst via ontwerp of afscherming te reduceren
- Onvolledige gevarenanalyse door het ontbreken van multidisciplinaire input
- Onduidelijke instructies, waardoor gebruikers risico’s verkeerd inschatten
Voorkom deze valkuilen door het proces zorgvuldig te doorlopen en kritisch te blijven op het eindresultaat.
Hulp van een expert
Met een professionele risicobeoordeling legt u de basis voor efficiëntie en veiligheid. Manualise helpt u graag door de resultaten van de risicobeoordeling om te zetten in duidelijke veiligheidsinstructies en deze te verwerken in begrijpelijke, gebruikersvriendelijke documentatie.